Zo voorkomen we dat onze planeet verdrinkt in plastic

4555x bekeken
Jaarlijks verdwijnen miljoenen tonnen plasticafval in de natuur en de zee. Microplastics belanden via vissen en drinkwater in het lichaam van de mens. Bovendien komt er bij de productie, de verbranding en de afbraak van plastic CO2 vrij. Hoe lossen we dit probleem op?

Plastic is een geweldig product. Het is licht, waterdicht, relatief sterk, in vele vormen te gieten, goedkoop en het gaat lang mee. Als verpakkingsmateriaal is het ideaal omdat het bijvoorbeeld voedsel langer houdbaar maakt en verspilling voorkomt. Het meeste plastic gooien we echter na één keer gebruiken weg.

We zijn er sinds de jaren ’50 aan verslaafd geraakt. Toen produceerde de wereld jaarlijks 2 miljoen ton plastic. In 2015 was dat opgelopen tot 381 miljoen ton. Op dit moment wordt 6% van alle olie in de wereld gebruikt om plastic van te maken. In een rapport over de staat van plastic becijfert de VN dat als dit zo door blijft groeien, in 2050 maar liefst 20% van de globale olieconsumptie gebruikt wordt voor de plasticindustrie.

Is al dat plastic wel nodig?

‘Nee’, stelt CEO en oprichter Willemijn Peeters van Searious Business, dat bedrijven helpt slimmer om te gaan met plastic. ‘Er is genoeg plastic in de wereld. Er hoeft niets bijgemaakt te worden. We moeten het alleen recyclen. Nu lekt het meeste plastic dat geproduceerd wordt weg in het milieu. Het is een grote fout in ons ecosysteem dat plastic na eenmalig gebruik zijn waarde verliest en niet gerecycled, maar massaal weggegooid wordt.’

Komkommer met plastic verpakking

Wat is het probleem met plastic?

Met de productie van plastic en de verbranding van plasticaval wordt jaarlijks wereldwijd ongeveer 400 miljoen ton CO2 uitgestoten, een broeikasgas dat leidt tot klimaatverandering. Het grootste probleem van plastic is echter de vervuiling. Zelden zal een rapport alarmerender zijn geweest dan het eerste wereldwijde rapport over plastic dat het VN-Milieuprogramma uitbracht tijdens Wereldmilieudag in 2018 en dat verschillende wetenschappelijk onderzoeken samenvatte.

Vandaag de dag produceren we 300 miljoen ton plastic afval per jaar, qua gewicht bijna evenveel als de gehele menselijke bevolking op aarde. Van de 8,3 miljard ton plastic die de wereld sinds begin jaren ’50 heeft geproduceerd is 60% in het milieu of op afvalstortplaatsen terecht gekomen. Een deel is verbrand en slechts 9% is gerecycled. Elk jaar stroomt er via de rivieren 8 miljoen ton plastic in de oceanen, vooral in Azië en Afrika. Zo is onder meer de beruchte plastic soep ontstaan, de gigantische drijvende vuilnisbelten in oceanen.

Plastic breekt niet af, hooguit tot kleine microplastics die organismen en dieren zoals vissen opnemen. Conclusie van de VN: als deze trend doorzet, bevatten de oceanen in 2050 meer plastic dan vis. Zo verdrinkt onze planeet in plastic.

Illustratief is ook de opbrengst van de jaarlijkse de jaarlijkse internationale kustschoonmaak van Ocean Conservancy’s, waar ruim 1 miljoen vrijwilligers over de hele wereld aan meedoen. In onderstaande afbeelding zie je wat er van de stranden werd gehaald. En let op: dat is alleen nog maar de top-10.

Top 10 van plastic afval gevonden op het strand

Hoe erg is het probleem met plastic?

‘Plastic is een complex probleem met verschillende facetten’, zegt Jonna Tjapkes, duurzaamheidsadviseur bij ASN Bank. ‘Aan de ene kant wordt plastic gemaakt van fossiele grondstoffen die eindig zijn. Nu is nog 90% van de plasticproductie afhankelijk van olie en gas uit de bodem. Daar komt veel CO2-uitstoot bij vrij. De vraag naar olie zal wel afnemen, maar dat gaat niet snel genoeg. Van de andere kant is plastic een milieuprobleem, dat jaarlijks 75 miljard dollar schade toebrengt aan het milieu, waarvan 13 miljard aan het ecosysteem op zee.’

Net als de VN ziet ook de EU de plasticvervuiling als een groot probleem. Toen de Europese Commissie in 2018 zijn eerste plan voor de aanpak van plastic presenteerde, zei Eurocommissaris en vicepresident Frans Timmermans: ‘We moeten voorkomen dat plastic in ons water, ons eten en zelfs in onze lichamen komt. De lange-termijnoplossing om plasticafval te verminderen is door het te recyclen en vaker te hergebruiken.’

De gevaren van plastic voor de gezondheid

Plastic is gevaarlijk voor dieren. Ze raken er in verstikt of eten het op en stikken. Volgens onderzoek van database Litterbase worden 2249 diersoorten erdoor bedreigd. Op zee zijn dat zowel plankton als walvissen, vogels als vissen, schildpadden als zeehonden. Als ze aanspoelen zitten ze er vol mee. De Zweedse Universiteit Lund toonde in 2017 aan dat nanoplastics in de hersenen van vissen voor gedragsverandering zorgen.

Mensen eten vissen en krijgen zo het plastic in hun lichaam. Zo bleek uit onderzoek van de Universiteit van Californië uit 2015 dat een kwart van de vissen die op de markten in Californië en Indonesië verkocht werd plastic bevatte. Zo vindt plastic zijn weg naar onze eettafel.

Maar dat is niet het enige gevaar. Uit een rapport van de Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO) bleek dit jaar dat microplastics ook al in drinkwater zitten. Zowel in kraanwater als in flessen bronwater. De concentratie is zo laag, dat de WHO nog niet van een bedreiging spreekt. Wel wil de VN-organisatie aanvullend onderzoek doen om het effect van microplastics op de volksgezondheid en het milieu beter in kaart te brengen.

Wat is de oplossing?

De structurele oplossing van het probleem zit in minder gebruik, de productie van beter te recyclen plastics, gescheiden inzameling, hergebruik en recycling van plastic. Daarvoor is het belangrijk dat zowel consumenten als de industrie hun gedrag veranderen. Al dan niet geholpen of gedwongen door strengere overheidsregels.

Minder plastic gebruiken

Minder plastic gebruiken begint met de vraag of je plastic wel nodig hebt. Soms is het nodig vanwege het lichte gewicht of tegen bederf en is het materiaal niet zomaar te vervangen door een alternatief. Vaak kunnen we echter best zonder, weet Peeters. Zij helpt retailers en supermarkten kritisch kijken naar al hun plastic verpakkingen. ‘Dan blijkt dat er alternatieven genoeg zijn, bijvoorbeeld voor plastic schaaltjes of meerlaagse drinkverpakkingen. We werken al anderhalf jaar samen met grote merken en sindsdien zijn er al heel wat plastic schaaltjes en bakjes uit de schappen verdwenen’, vertelt ze.

Een mooi voorbeeld hiervan is de Britse supermarktketen Tesco, dat eind 2020 een miljard stukken plastic op producten uit zijn winkels wil hebben gehaald. Peeters: ‘In Engeland is de druk van het publiek nog groter dan in Nederland. Bij Tesco loopt de baas, Dave Lewis, zelf door de supermarkt en wijst zijn medewerkers op overbodig plastic. Daarnaast heeft hij laatst 1200 leveranciers van plastic verpakkingen bijeengeroepen en gezegd dat hij dat niet meer wil.’

De verpakkingsindustrie speelt een grote rol

Omdat het meeste plastic gebruikt wordt voor verpakkingen is hierin een belangrijke rol weggelegd voor de verpakkingsindustrie. Kennisinstituut Duurzaam Verpakken (KIDV) adviseert bedrijven en biedt ze praktische tools en feitelijke kennis, gebaseerd op toegepast en wetenschappelijk onderzoek en actuele trends. ‘Ons uitgangspunt is dat we willen dat bedrijven kritisch nadenken over de vraag of die plastic verpakking wel nodig is en zo ja, welk materiaal dan het meest geschikt is’, zegt projectleider Daphne van den Berg van KIDV. ‘Plastic is een mooi materiaal, maar moeten er goed mee omgaan in de afvalfase.’

Het kennisinstituut helpt ondernemers aan de slag te gaan met duurzaam en circulair verpakken, onder meer met een Recyclecheck voor flexibele en vormvaste kunststof verpakkingen. Zo kunnen producenten en importeurs snel zien of hun verpakkingen goed, minder goed of niet recyclebaar zijn in het huidige systeem.

'Bedrijven moeten kritisch nadenken over de vraag of die plastic verpakking wel nodig is.'
Daphne van den Berg

Moderne plastic verpakkingen zijn lastiger te recyclen

Door technologische vernieuwing zijn plastic verpakkingen de afgelopen decennia steeds beter geworden, maar dat is niet altijd beter voor het milieu. Vooral de samengestelde meerlaagse verpakking van bijvoorbeeld chips, dranken of ander voedsel, gemaakt van een klein laagje aluminium op plastic, vormen een probleem. ‘Die dragen bij aan de houdbaarheid van het product, maar die zijn moeilijk uit elkaar te halen. Daardoor is de verpakking niet goed te recyclen’, zegt Van den Berg.

Het gerecyclede product eindigt dan nog vaak in de verbrandingsoven of wordt gebruikt voor  bermpaaltjes. De oplossing zou zijn om voor verpakkingen één soort plastic te gebruiken. Ook wordt gezocht naar alternatieven voor die meerlaagse verpakkingen.

Een circulaire economie: plastic recyclen

Na verminderen, en als hergebruik niet mogelijk is, is recyclen de beste optie. Ook vanuit de gedachte dat alle afvalstoffen in een gesloten cirkel opnieuw als grondstof gebruikt moeten worden. Dat is de basis voor de circulaire economie die Nederland en de EU nastreven. Doel is het plastic hier te recyclen en opnieuw te gebruiken, niet om het te verschepen naar ontwikkelingslanden. Dat is slechts een verschuiving van het probleem en bovendien hebben deze landen geen goede infrastructuur om afval te verwerken.

Nederland doet het op dit vlak niet slecht. Volgens het laatste rapport van het Afvalfonds Verpakkingen blijkt dat het percentage van gerecyclede verpakking al jaren stijgt. In 2018 was dat 79%, ruim boven de Nederlandse (70%) en Europese (50%) doelstellingen. Het percentage voor plastic verpakkingen blijft echter met 52% behoorlijk achter bij recycling van verpakkingen van glas, papier of metaal, die allemaal boven de 80% zitten.

Volgens de laatste cijfers van het KIDV wordt in Nederland jaarlijks 477 kiloton plastic verpakkingsafval weggegooid. Een kwart door bedrijven en driekwart door huishoudens. Van de 358 kiloton die huishoudens weggooiden werd 40% ingezameld via afvalscheiding als PMD (Plastic, Metalen en Drinkpakken) bij de mensen thuis en 8% via nascheiding uit het restafval. ‘Hier zit wel wat ruimte voor verbetering’, zegt Van den Berg.

Prullenbak vol met plastic afval

Meer gerecycled pastic gebruiken

De nieuwe grondstof uit gerecycled plastic noemen we recyclaat. Dat wordt door producenten nog niet als gelijkwaardige grondstof gezien ten opzichte van nieuwe (virgin) grondstoffen. Uit de pilots die KIDV en Rijkswaterstaat binnen het programma Kunststof Verpakkingsafval als Grondstof (KVG) hielden blijkt echter dat het realistischer is om recyclaat als een ander materiaal te zien dat voor vele toepassingen geschikt is, bijvoorbeeld in verpakkingen of de bouw. ‘Producenten moeten het zien als een duurzame grondstof. Waarom moeten bijvoorbeeld alle shampooflessen spierwit zijn? Durf daarvan af te stappen. Ze kunnen ook best lichtgrijs of beige zijn’, zegt Van den Berg.

Recyclaat is nu vaak duurder dan virgin plastics, vanwege de kosten voor inzameling, sortering en recycling. ‘Maar als je een CO2-belasting of andere milieubelastingen gaat meerekenen kan recyclaat wellicht concurreren’, denkt ze.

Waarom is biologisch afbreekbaar plastic niet de oplossing?

Veel bedrijven maken tegenwoordig goede sier met biologisch afbreekbaar plastic, bijvoorbeeld bij voedselverpakkingen, wegwerpservies en bestek, winkeltassen of landbouwtoepassingen. Dat is echter geen oplossing voor het probleem van zwerfaval of de plastic soep, zo maakte een rapport van Wageningen University & Research (WUR) in 2017 al duidelijk.

De term is namelijk nogal misleidend. Het betekent dat het plastic bij het gft-afval mag, maar mensen denken dat ze biologisch afbreekbaar plastic gewoon weg kunnen gooien. Dat is niet zo. ‘Als het in het milieu terecht komt breekt het niet af. Het is alleen afbreekbaar in een industrieel composteerproces, waarbij het bij hoge temperaturen wordt afgebroken’, vertelt Tjapkes. ‘Maar Nederlandse afvalverwerkers zijn nog niet in staat om dit op een goede manier te doen.’

Ook Peeters ziet het niet als een oplossing. ‘In de praktijk valt de composteerbaarheid van dit soort verpakkingen nog wel eens tegen. Zo hebben veel verpakkingen een doorlooptijd van 20 weken. Daar is het proces van de afvalverwerkers niet op ingericht, omdat de gemiddelde cyclustijd in een composteerinstallatie 4 weken is. Dus wordt het biologisch afbreekbaar plastic er alsnog uitgevist en verbrand. Dan ben je weer terug bij af en wordt het in de praktijk niet gecomposteerd.’

Bioplastics van plantaardig materiaal dan?

Bioplastics zijn gemaakt van plantaardige materiaal uit de landbouw. Het voordeel is dat ze niet van olie gemaakt worden en dus geen bijdrage leveren aan de CO2-uitstoot. Als al het plastic hiervan zou worden gemaakt zou volgens het WUR-rapport 5% van de wereldwijde landbouwoogst nodig zijn. ‘Het wordt bijvoorbeeld gemaakt uit maïs.

Het nadeel is dan dat bioplastics moeten concurreren met voedselgewassen en dat wil je niet’, zegt Tjapkes. Volgens de Wageningse universiteit kan dit probleem opgelost worden doordat de industrie technologie ontwikkelt om de niet-eetbare reststromen uit de landbouw te gebruiken.

Plastic beker die is aangespoeld op het strand

Wat doen we aan het plastic-probleem?

Naast de schoonmaakacties op de stranden trekken projecten als de The Ocean Cleanup van Boyan Slat veel aandacht. Hij wil met een plasticvanger de oceanen schoon maken. ‘Dat soort initiatieven zijn heel belangrijk’, stelt Tjapkes. ‘Maar we moeten ook zorgen dat plastic niet in zee terecht komt. Daarom moeten we het probleem bij de bron aanpakken.’

Ook Peeters denkt er zo over. ‘In feite is The Ocean Cleanup dweilen met de kraan open. We moeten die kraan dichtdraaien en zorgen dat plastic niet meer weggegooid wordt. Dat doe je aan het begin van de keten.’

Wat doen bedrijven tegen het plastic probleem?

Overal in de wereld werken bedrijven samen om het plastic probleem aan te pakken. In Nederland sloot de overheid met meer dan 60 bedrijven en organisaties, waaronder ASN Bank, een Plastic Pact NL. In 2025 willen ze 20% minder plastic gebruiken en plastic producten zo maken dat ze altijd te recyclen zijn.

Op internationaal vlak heeft As You Sow de Plastic Solutions Investor Alliance gelanceerd om beursgenoteerde bedrijven bewust te maken van de bedrijfsrisico’s van plastic vervuiling en het belang van oplossingen. Daar hebben zich 25 internationale beleggers bij aangesloten, waaronder ASN Beleggingsfondsen, die samen 1000 miljard aan activa beheren.

Voor bedrijven kan het plastic probleem ook een marketingprobleem worden. ‘Grote merken als Coca-Cola willen hun producten niet terugzien in het milieu en vinden het niet leuk om hun flessen in de oceaan te zien drijven’, zegt Peeters.

Met haar Searious Business wijst ze ook op mogelijkheden om de productie te beperken. ‘Wij zeggen bijvoorbeeld tegen producenten: kijk eens naar je flesjes. Je kunt bijvoorbeeld shampoo in geconcentreerde vorm in kleinere flesjes doen of in tabletvorm verkopen, zodat je minder plastic verpakkingen nodig hebt en dus minder fossiele grondstoffen gebruikt.’

Volgens Peeters gaat het allemaal nog lang niet snel genoeg. ‘Er zijn nog te weinig bedrijven die de goede kant op gaan. Er is meer druk nodig’, vindt ze.

Er zijn nog te weinig bedrijven die de goede kant op gaan. Er is meer druk nodig
Willemijn Peeters

Wat doet de overheid?

Die druk kan bijvoorbeeld komen van de overheden. Wereldwijd worden steeds meer wetten aangenomen. De Nederlandse regering stelde per 1 januari 2016 een verbod in op gratis plastic tasjes. Alle consumenten samen gebruikten tot dan jaarlijks 3 miljard plastic tasjes, waarvan een groot deel als zwerfafval werd. Op Europees niveau heeft de EU in 2018 een plastic strategie vastgesteld om recycling te bevorderen en plastic afval te voorkomen.

De meest in het oog springende maatregel is het verbod op wegwerpplastics in heel de Europese Unie vanaf 2025. Dat verbod geldt voor plastic artikelen die meestal na één keer gebruiken weggegooid worden, zoals plastic wattenstaafjes, bestek, borden, rietjes, roerstaafjes en ballonnenstokjes. Volgens de EU valt 86 % van het plastic afval dat op de Europese stranden wordt aangetroffen onder deze richtlijn.

Wat doet ASN Bank?

Kan een bank ook een rol spelen in de aanpak van het plastic probleem? Ja, stelt Tjapkes.

ASN Bank zich aangesloten bij het Plastic Pact, de Plastic Solutions Investor Alliance en de Statiegeldalliantie. Eind 2018 heeft de bank een eigen plastic beleid opgesteld, waarmee een toekomst wordt nagestreefd waarin er geen plastic meer terechtkomt in de natuur of in de zee en de vervuiling in rivieren, oceanen en kustgebieden is opgeruimd. De bank verwacht onder meer dat bedrijven overstappen naar andere alternatieven en dat producten gerecycled en hergebruikt kunnen worden. Het gebruik van microplastics moeten ze voorkomen. Ook moeten ze voldoen aan EU-beleid dat alle plastic verpakkingen voor 2030 recyclebaar moeten zijn.

De bank kan daar invloed op uitoefenen door wel of niet in bedrijven te beleggenof kredieten te verstrekken. Tjapkes: ‘Bedrijven in onze beleggingsfondsen die veel gebruik maken van plastic of plastic verpakkingen maken moeten aan allerlei criteria voldoen. Anders beleggen wij er niet in.’

Delen op:

Dit vind je misschien ook interessant